Health Lifestyle psychodietetyka psychologia Zdrowie

STRES CZ. I. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA KSZTAŁTOWANIE NAWYKÓW.

Czym jest stres każdy wie, ale dla porządku przytoczę najczęstsze definicje, gdyż pozwalają one zrozumieć kilka rzeczy. Jeśli chcesz pominąć część tę teoretyczną, przejdź od razu do sedna, klikając tutaj.

CZĘSĆ TEORETYCZNA

DEFINICJA

Stres definiowany jest jako  dynamiczna relacja adaptacyjna pomiędzy możliwościami jednostki, a wymogami sytuacji (stresorem; bodźcem awersyjnym). Charakterystyczny jest dla niej braki równowagi psychicznej i fizycznej. Zamiennie mówi się o napięciu psychicznym.

Medyczna definicja mówi, że stres to zaburzenie homeostazy, wywołane czynnikami fizycznymi lub psychologicznymi .

 

STRES – ZJAWISKO WIELOCZYNNIKOWE

Czynnikami powodującymi stres mogą być czynniki:
-umysłowe,
– fizjologiczne,
-anatomiczne lub
-fizyczne.

Oznacza to, że zarówno nasze myśli jak i kondycja ciała może wywoływać w nas stres.
Ale, jak zauważył twórca pojęcia Seyle, jest to związek dwustronny. Stres jako zaburzenie homeostazy może bowiem indukować wiele chorób somatycznych[1].  

 

RÓŻNE PUNKTY WIDZENIA NA STRES

O stresie mówi się w 3 różnych aspektach:

  1. W znaczeniu bodzica wywołującego  napięcie i silne emocje (zamiennie używa się słowa stresor)
  2. Stres jako reakcja psychiczna lub fizjologiczna- w odpowiedzi na czynnik stresujący, czyli stresor
  3. Rozumiany jako przewlekły proces interakcji osoby z otoczeniem i obecnymi w nim czynnikami  [2].

W związku z tak różnym pojmowaniem, powstawały różne koncepcje dotyczące stresu. Zrozumienie wpływu stresu na kształtowanie nawyków żywieniowych nie wymaga ich przytoczenia, jednak jeśli chcesz przeczytać więcej na ich temat, pod artykułem znajdziesz linki do artykułów.

 

TRZY REAKCJE NA STRES

To co jest istotne z naszego punktu widzenia, to sposoby, w jaki reagujemy na pojawienie się stresu. Tymczasem wyróżnia się  aż trzy rodzaje zachowań i i wynikających z nich rodzajów stresu:

Długotrwały stres lub stres o silnym natężeniu zwiększa ryzyko chorób, w tym otyłości. Thomas Holmes oraz Richard Rahe w 1967r. opracowali kwestionariusz zdarzeń stresowych. Pokazuje on 43 zdarzenia życiowe, które najbardziej obciążają zdolność adaptacyjną. Każdemu z tych zdarzeniu nadano punkty od 0 do 100- tym więcej, im bardziej stresujące zdarzenie. Dlatego po przeanalizowaniu kwestionariusza i policzeniu uzyskanych punktów, można poznać ryzyko zapadnięcia na poważne choroby. Zapoznaj się z kwestionariuszem i sprawdź swoje ryzyko[3].

 

KONCEPCJA FIZJOLOGICZNA ZALEŻNOŚCI TYCIA OD STRESU

Mówi o tym, jakie zachowania żywieniowe podejmujemy w odpowiedzi na stres.

Krótkotrwały zwykle prowadzi do ograniczenia jedzenia, gdyż pobudzana jest oś układ współczulny –rdzeń nadnerczy. Aktywuje to reakcję walki lub ucieczki. Wytwarzana jest kortykoliberyna hamująca apetyt. Dodatkowo w pierwszych sekundach działania stresora pobudza on nadnercza do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Krew odpływa do mięśni kosztem układów taki jak pokarmowy- stąd zatrzymanie przyjmowania pokarmów[4].

 

STRES PRZEWLEKŁY W KONCEPCJI FIZJOLOGICZNEJ 

 

Przewlekły najczęściej prowadzi do hiperaktywacji układu  pokarmowego poprzez oś podwzgórze – przysadka – kory nadnerczy (HPA), co może skutkować nadmiernym przyjmowaniem pokarmu. Najpierw hamująca apetyt kortykoliberyna pobudza wydzielanie glikokortykoidów, głównie korytyzolu. Następnie kortyzol, jak inne glikokortykoidy, pobudza apetyt (sprzężenie zwrotne). Ostatecznie początkowo hamująca kortykoliberyna, po czasie przedłużającego się stresu prowadzi do pobudzania apetytu. W tkance trzewnej szczególnie licznie występują receptory glukokortyzolowe, stąd produkcja kortyzolu prowadzi do  lokalizacji tkanki tłuszczowej na brzuchu(otyłość brzuszna). [ 5]. Tak więc, jak  udowodniono w retrospektywym case study  z udziałem 35 kobiet, ścisłą zależność wystąpienia stresującego zdarzenia z rozwojem otyłości [6].

 

MECHANIZM DZIAŁANIA KORTYZOLU 

Dzieje się tak, gdyż glukokortykoidy mają bezpośredni wpływ na metabolizm tkanki tłuszczowej, podział energii i aktywność insuliny. W szczególności zmniejszają wrażliwość na lipazy; zwiększają lipolizę, sprzyjają różnicowaniu preadipocytów, stymulują substraty do glukoneogenezy. Kierują wolne kwasy tłuszczowe do tkantki tłuszczowej trzewnej  i hamują wychwyt glukozy przez tkanki obwodowe [7]. Dodatkowo wysoki poziom kortyzolu sprzyja też nieprawidłowym zachowaniom odżywczym, min. czynnościom komulsywnym (należy do nich objadanie się).

INNE ZMIANY HORMONALNE POD WPŁYWEM STRESU MODYFIKUJĄCE MASĘ CIAŁA

Stres prowadzi do wyższych odpowiedzi insulinowych stymulowanych glukozą, wyższych stężeń testosteronu (wolnego i całkowitego) i niższych stężeń SHBG.Co więcej zaobserwowano 

wyższe wartości ciśnienia tętniczego krwi pod wpłwem stresu, jednak nie wiadomo czy ma to znaczenie w procesie tycia[8].

KONCEPCJA PSYCHOLOGICZNA

Ponieważ stres oddziałuje na samopoczucie, może prowadzić do rekompensowania emocji poprzez jedzenie. Słodkie pokarmy prowadzą do wydzielania serotoniny, redukując napięcie psychowegetatywne- dając krótkotrwałe poczucie szczęścia. Odwraca uwagę od problemu i rekompensuje złe emocje. Zauważono, że zajadanie problemów jest bardziej charakterystyczne dla osób o niewłaściwym stosunku do odżywiania lub z zaburzeniami odżywiania. Osoby nie skupiające się na co dzień na diecie i restrykcjach, częściej reagują niejedzeniem [4,9].

 

Jak wobec tego minimalizować stres i przeciwciałać jego skutkom? Dowiesz się tego z drugiej, praktycznej części artykułu. Zapraszam do lektury!

 

ŹRÓDŁA

[1] Seyle H.H.; The Stress of Life., 1956
[2]Heszen, Sęk (2007) Psychologia zdrowia. Warszawa: PWN
[3] Dohrenwend BP. Inventorying stressful life events as risk factors for psychopathology: Toward resolution of the problem of intracategory variability. Psychol Bull. 2006;132(3):477-495. doi:10.1037/0033-2909.132.3.477
[4] Miller N, Herzberger EH, Pasternak Y, et al. Does stress affect IVF outcomes? A prospective study of physiological and psychological stress in women undergoing IVF. Reprod Biomed Online. 2019;39(1):93-101. doi:10.1016/j.rbmo.2019.01.012
[5] Björntorp P. Do stress reactions cause abdominal obesity and comorbidities? Obes Rev 2001;2:73–86.
[6] V.Vicennati, “Stress-related development of obesity and cortisol in women”, “Obesity”(Silver Spring), 2009 Sep;17(9):1678-83, doi: 10.1038/oby.2009.76.Epub 2009 Mar 19 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19300426, pełny tekst http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1038/oby.2009.76/pdf
[7] . Bjorntorp P. The regulation of adipose tissue distribution in humans. Int J Obes 1996;20:291–302.
[8] Pasquali R, Vicennati V, Gambineri A, Pagotto U. Sex-dependent role of glucocorticoids and androgens in the pathophysiology of human obesity. Int J Obes (Lond) 2008;32:1764–1779.
[9] Polivy J., Herman CP., Distress and dieting: why do dieters overeat?International Journal of Eating Disorder 1999; 25: 153-164

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *